Blokada mostu typu LSD, nazywana w warsztatach po prostu szperą, to jeden z najczęściej spotykanych dodatków w tylnym moście Cherokee XJ. Fabrycznie występowała jako Trac-Lok, czyli mechanizm różnicowy o ograniczonym poślizgu produkcji Dana (Spicer). Wielu właścicieli nawet nie wie, że ma go w aucie, a jeszcze więcej jeździ ze zużytym pakietem sprzęgieł, który dawno przestał cokolwiek blokować. Wyjaśniamy, jak działa taki mechanizm, w których mostach XJ można go spotkać, jak sprawdzić, czy działa, oraz kiedy lepiej postawić na inną konstrukcję.
W skrócie: LSD nie blokuje mostu na sztywno, tylko ogranicza różnicę obrotów kół i przerzuca część momentu na koło z lepszą przyczepnością. W XJ fabryczny Trac-Lok montowano wyłącznie w tylnym moście (Dana 35, Dana 44 lub Chrysler 8.25), przód zawsze miał zwykły dyferencjał. Trac-Lok wymaga oleju z dodatkiem modyfikatora tarcia, a jego zużycie poznasz po słabym działaniu albo terkotaniu w ciasnych zakrętach. Do jazdy codziennej i zimą to rozsądny kompromis. Do ciężkiego terenu lepsza jest blokada 100%.
LSD, otwarty dyferencjał i blokada 100%
Zwykły, otwarty mechanizm różnicowy pozwala kołom jednej osi kręcić się z różną prędkością, co jest niezbędne w zakrętach. Ma jednak wadę: moment trafia tam, gdzie opór jest najmniejszy. Gdy jedno koło wisi w powietrzu albo stoi na lodzie, kręci się ono w miejscu, a drugie stoi.
Blokada 100% robi odwrotnie: spina oba koła tak, że kręcą się zawsze razem. LSD jest pomiędzy. Na co dzień zachowuje się prawie jak dyferencjał otwarty, ale gdy jedno koło zaczyna uciekać, mechanizm stawia opór i przekazuje więcej momentu na koło, które ma przyczepność. Ogólne porównanie wszystkich rodzajów blokad znajdziesz we wpisie blokady mechanizmu różnicowego. Tutaj skupiamy się na szperze w mostach Dana i w XJ.
Mosty w Cherokee XJ i fabryczny Trac-Lok
XJ przez całą produkcję (1984-2001) miał sztywne mosty z przodu i z tyłu. Konfiguracja tylnego mostu zależała od rocznika, ABS i pakietu holowniczego. Pełne dane techniczne zebraliśmy w dziale reduktory i mosty, a poniżej skrót pod kątem LSD.
| Most | Lata i zastosowanie w XJ | Fabryczne LSD |
|---|---|---|
| Dana 30 (przód) | 1984-2001, wszystkie wersje 4x4; do 1999 wersja high pinion z odwrotnym nacięciem, w latach 2000-2001 low pinion | nie, zawsze otwarty dyferencjał |
| Dana 35 (tył) | 1984-2001, najczęstszy tylny most; od 1990 półosie mocowane zawleczkami typu C (C-clip), w latach 1997-2001 w autach z ABS | tak, opcjonalny Trac-Lok |
| Dana 44 (tył) | koniec lat 80. (wg Wikipedii 1987-1991), wersje z pakietem holowniczym, bez ABS, półosie 30 wielowypustów | tak, opcjonalny Trac-Lok |
| Chrysler 8.25 (tył) | 1991-2001, wersje bez ABS (często z pakietem holowniczym); do 1996 półosie 27 wielowypustów, od końca 1996 29 wielowypustów | tak, opcjonalny Trac-Lok |
Źródła różnią się co do dokładnych granic roczników, więc w konkretnym aucie zawsze sprawdź most fizycznie. Właściciele wspominają, że Trac-Lok był dostępny jako osobna opcja albo w pakiecie terenowym Up Country, zależnie od roku. Pewną informację da naklejka z wyposażeniem lub sprawdzenie numeru VIN w serwisie.
Jak działa Trac-Lok i Powr-Lok
Trac-Lok to mechanizm sprzęgłowy. Wewnątrz obudowy dyferencjału, między kołami koronowymi półosi a obudową, siedzą dwa pakiety płytek ciernych: część z nich obraca się z obudową, część z półosią. Dopóki pakiety są dociśnięte, obie półosie „chcą” kręcić się razem.
Docisk pochodzi z dwóch źródeł. Pierwsze to wstępne napięcie (preload) dawane przez sprężyny talerzowe (Belleville) w pakietach, dzięki któremu mechanizm działa nawet przy niewielkim obciążeniu. Drugie to siły rozpierające koła zębate, które rosną wraz z przenoszonym momentem. Im mocniej wciskasz gaz, tym silniej dociskane są sprzęgła. Dana opisuje swój Trac-Lok jako mechanizm, który w razie poślizgu przekazuje na koło z przyczepnością około trzy razy więcej momentu niż na koło buksujące. Ten stosunek nazywa się bias ratio i właśnie on odróżnia agresywną szperę od łagodnej.
Powr-Lok to starsza, również sprzęgłowa konstrukcja Dana, spotykana głównie w większych mostach (Dana 44, 60, 80). Różni się sposobem docisku: osie satelitów leżą na skośnych rampach w obudowie i pod obciążeniem wjeżdżają na nie, ściskając sprzęgła. Daje to silniejszą reakcję na moment, ale zasada jest ta sama: żaden z tych mechanizmów nie blokuje mostu w 100%.
Jak sprawdzić, czy most ma LSD
- Test z podniesionymi kołami. Unieś obie strony tylnego mostu, skrzynię ustaw na luz, reduktor na 2H. Zakręć jednym kołem. W otwartym dyferencjale drugie koło obróci się w przeciwną stronę. Przy działającym LSD pójdzie w tę samą stronę albo wyraźnie stawi opór.
- Pomiar momentu. Procedura serwisowa Jeepa dla Trac-Lok mówi: jedno koło na ziemi, drugie w powietrzu, silnik wyłączony, skrzynia na luzie, hamulec ręczny zwolniony. Kluczem dynamometrycznym na specjalnej nakładce obracasz uniesione koło. Jeśli moment obrotu wynosi mniej niż 41 Nm albo więcej niż 271 Nm, mechanizm kwalifikuje się do wymiany.
- Zajrzenie pod pokrywę. Po zdjęciu pokrywy zwykle widać płytki sprzęgieł za kołami koronowymi półosi.
- Oznaczenia. Przy szperze bywa blaszka lub naklejka z informacją o oleju do mechanizmu o ograniczonym poślizgu, ale po 25-40 latach często jej już nie ma. Rodzaj mostu (Dana 35 czy Chrysler 8.25) rozpoznasz po pokrywie: w 8.25 dół pokrywy ma płaski odcinek szerokości kilku centymetrów, w Dana 35 jest całkowicie okrągły.
Ważne: nigdy nie uruchamiaj silnika z biegiem, gdy podniesione jest tylko jedno koło mostu z LSD. Koło stojące na ziemi dostanie moment i auto może zjechać z podnośnika.
Objawy zużycia
Trac-Lok pracuje na tarciu, więc się zużywa. Typowe sygnały:
- Brak działania. Jedno koło buksuje tak samo jak w otwartym moście, a test z podniesionymi kołami nie pokazuje oporu. Płytki są starte, sprężyny zmęczone.
- Terkotanie i drgania w ciasnych zakrętach przy małej prędkości, np. na parkingu. Sprzęgła zamiast płynnie się ślizgać, na zmianę łapią i puszczają. Najczęściej winny jest brak modyfikatora tarcia albo zły olej, rzadziej zużyte płytki.
- Szarpanie i stuki przy zmianie obciążenia, które nie znikają po wymianie oleju, mogą oznaczać uszkodzone elementy, a nie same sprzęgła.
Olej, modyfikator tarcia i regeneracja
Tylne mosty XJ smaruje się olejem przekładniowym SAE 75W-90. Mosty z Trac-Lok wymagają dodatkowo modyfikatora tarcia (friction modifier), który sprawia, że płytki ślizgają się płynnie zamiast terkotać. Jeep zaleca dodanie pojemnika dodatku Mopar Limited Slip Additive przy każdej wymianie oleju i po naprawie. Typowe opakowanie dla XJ to 4 uncje, czyli ok. 118 ml. Niektóre gotowe oleje mają już taki dodatek w składzie, wtedy sprawdź opis producenta, zanim dolejesz kolejną porcję.
Starsze instrukcje Jeepa zalecają spuszczać olej, gdy jest ciepły, a po napełnieniu przejechać kilkanaście kilometrów, robiąc ósemki. Dzięki temu nowy olej z dodatkiem przepłucze pakiety sprzęgieł. Jeśli terkotanie nie ustąpi, kierowcy dolewają niewielką ilość modyfikatora i powtarzają ósemki. Modyfikatora nie wlewa się natomiast do mostów z blokadą sterowaną (pneumatyczną lub elektryczną) ani do otwartych dyferencjałów, bo tam jest zbędny, a w blokadach sterowanych może szkodzić.
Zużytego Trac-Lok nie trzeba od razu wymieniać w całości. Do Dana 35, Dana 44 i Chryslera 8.25 dostępne są zestawy płytek i sprężyn do regeneracji. Praca wymaga wyjęcia mechanizmu z mostu i półosi, a przy składaniu pakiety trzeba nasączyć olejem z dodatkiem. Jeśli obudowa lub koła zębate są zniszczone, sensowniejszy bywa kompletny nowy mechanizm.
Zamienniki i alternatywy
- LSD zębate (Torsen, helical, np. Eaton Truetrac). Zamiast sprzęgieł ma śrubowe koła zębate, które pod obciążeniem zakleszczają się i przenoszą moment na koło z przyczepnością. Nie ma części ciernych, więc nie wymaga dodatków i praktycznie się nie zużywa. Minus: gdy jedno koło całkiem traci kontakt z podłożem, mechanizm ma niewiele oporu, na którym może pracować. Kierowcy pomagają sobie wtedy lekkim przyhamowaniem.
- Blokada typu lunchbox (np. Aussie, Spartan, Lock-Right). Montowana w miejsce satelitów w fabrycznej obudowie, tania i bez dodatkowego sterowania. Działa automatycznie, w zakrętach słychać ją i czuć, a na śliskiej nawierzchni potrafi zaskoczyć.
- Blokada automatyczna (np. Eaton Detroit Locker). Pełny mechanizm, normalnie zablokowany, w zakrętach rozłącza koło zewnętrzne. Bardzo trwała, ale bywa głośna (terkotanie i stuki) i zmienia prowadzenie, zwłaszcza w lekkich autach z krótkim rozstawem osi, na mokrym i zimą.
- Blokada sterowana (np. ARB Air Locker, Eaton E-Locker). Na co dzień zwykły otwarty dyferencjał, blokowany przyciskiem: pneumatycznie (kompresor) albo elektrycznie. Najlepszy kompromis drogowo-terenowy, ale najdroższy i wymaga instalacji.
Słaby Dana 35 i przedni Dana 30
Dana 35 to najsłabszy z tylnych mostów XJ: mały wieniec (ok. 7,6 cala) i półosie mocowane zawleczką typu C. Gdy taka półoś pęknie, nic nie trzyma jej w obudowie i koło wraz z kawałkiem półosi może wysunąć się na zewnątrz, niszcząc hamulec i oponę. Pęknięcia zdarzają się zwłaszcza przy oponach większych niż 33 cale i ciężkiej nodze. Każda blokada 100% zwiększa obciążenie półosi, więc wiele osób w Dana 35 zostaje przy LSD albo wymienia cały most na Chryslera 8.25 z lat 1997-2001 lub na Dana 44.
Z przodem jest inaczej. Szpera lub blokada w Dana 30 utrudnia skręcanie w trybie 4x4, bo mechanizm stawia opór różnicy obrotów kół w zakręcie. Auto staje się podsterowne, a kierownica chodzi ciężej. Dlatego w przodzie wybiera się zwykle LSD zębate, które działa łagodnie, albo blokadę sterowaną, którą włącza się tylko na przeszkodę. Automatyczna blokada w przednim moście to rozwiązanie dla aut typowo terenowych.
Kiedy LSD ma sens, a kiedy lepiej blokada
LSD sprawdza się w aucie, które jest jednocześnie codziennym środkiem transportu. Pomaga ruszyć na śliskim, gdy jedno koło stoi na lodzie, a drugie na asfalcie, na mokrej trawie, w lekkim błocie i na szutrze. Nie zmienia wyraźnie prowadzenia na drodze i nie wymaga żadnej obsługi poza właściwym olejem. To dobry wybór dla XJ jeżdżącego głównie po drogach i zimą, choć szpera nie zastąpi dobrych opon, o czym piszemy we wpisie SUV zimą.
Blokada 100% ma przewagę tam, gdzie koła regularnie tracą kontakt z podłożem: na wykrzyżach, kamieniach, w głębokich koleinach. Tam LSD, zwłaszcza zużyte, szybko się poddaje.
Kilka zasad użytkowania szpery:
- Dodawaj gaz płynnie. LSD potrzebuje momentu, żeby zadziałać, ale gwałtowne buksowanie przegrzewa sprzęgła.
- Gdy koło traci przyczepność, lekko przyhamuj, a mechanizm dostanie opór, na którym może pracować.
- Pamiętaj, że w aucie z LSD tył może zachowywać się inaczej przy ruszaniu na lodzie: oba koła dostają moment, więc łatwiej o uślizg tyłu.
- Pilnuj oleju z modyfikatorem tarcia i nie mieszaj go przypadkowo z olejem do otwartego mostu.
- Szpera nie zwalnia z myślenia. Gdy auto utknie, zacznij od metod opisanych w poradniku jak wyciągnąć zakopaną terenówkę.
Źródła
- Jeep Cherokee (XJ), Wikipedia
- Dana 35, Wikipedia
- Dana introduces Spicer Trac-Lok limited-slip differentials, Fleet Maintenance
- Jeep CJ: instrukcja serwisowa, rozdział Trac-Lok (ManualsLib)
- Trac-Lok differential: diagnosis and testing, instrukcja serwisowa Jeep
- Mopar Limited Slip Additive (Trac-Lok, 4 oz), Quadratec
- Chrysler 8.25 vs Dana 35: what's the difference, Off Road Xtreme
- The dreaded C-clip Dana 35, JeepFan
- Jeep axles: the Dana 30 axle, JeepFan
- Detroit Truetrac: smooth maintenance-free traction, Eaton (differentials.com)
- Detroit Locker: automatic lockers, Offroaders.com
- ARB: instrukcja montażu kompresora do Air Lockera (PDF)